Recensies

  • Het raam gaat open als een sinaasappel

    Guillaume Apollinaire
    Het raam gaat open als een sinaasappel

    De blijvend relevante poëzie van Apollinaire 

    Een nieuwe tijd heeft nood aan een nieuwe poëzie, dat was de leuze van Guillaume Apollinaire. Met de nieuwe vertaling van de experimentele gedichten van Apollinaire door Kiki Coumans kunnen we vaststellen dat zijn poëzie nog steeds helder en relevant is. In de bloemlezing Het raam gaat open als een sinaasappel brengt uitgeverij Vleugels een selectie moderne gedichten in vrije verzen en enkele beeldgedichten samen. De selectie beslaat het merendeel uit de twee belangrijke bundels van Apollinaire: Alcools (1913) en Calligrammes (1918). Veel van deze gedichten zijn nu voor het eerst in het Nederlands vertaald, hoewel het stuk voor stuk legendarische gedichten zijn die grote invloed hebben gehad op de poëzie na Apollinaire.

    Apollinaire (1880-1918) was niet zoals Baudelaire, Rimbaud of Verlaine een armetierige poète maudit, maar een artistieke aristocraat die zich met het grootste gemak evengoed in de mondaine wereld aan de Côte-Azur voortbewoog als in de bohème van Parijs. Hij was persoonlijk bevriend met kunstenaars als Picasso, Matisse en Delaunay. Hij had een

    zevende zintuig voor de nieuwste ontwikkelingen in de kunsten en kon er ook de vinger opleggen in kunstkritieken en essays. Het was niet toevallig Apollinaire die als eerste het woord sur-réalismegebruikte.

    Net zoals Napoleon de ideeën van de Franse Revolutie verspreidde over het Europese continent en op diverse terreinen moderniseringen invoerde, trok Guillaume Apollinaire naar het poëziefront om er met de brokstukken van Rimbaud en de wapens van het futurisme een nieuwe poëzie uit te roepen. De openingsregel van zijn bekendste bundel, Alcools, luidt als een oorlogsverklaring: ‘Ten slotte ben je deze ouderwetse wereld beu’. Niet veel later zal Apollinaire ook naar het echte front van La Grande Guerre, de Eerste Wereldoorlog, trekken.

    De poëzie uit Alcools is hoekig en soms even ondoordringbaar als een kubistisch schilderij. Het laat heel wat over aan de associërende verbeelding van de lezer. In een fragmentarische stijl, zonder interpunctie en in vrije verzen zet de dichter beelden, feitenmateriaal, tijdsaanduidingen en plaatsbepalingen naast elkaar. Een poëtische strategie die vandaag nog heel wat dichters beoefenen. De vertaler Kiki Coumans weerde in de bloemlezing bewust elk mogelijk notenapparaat zodat zowel de taal als het raadsel maximaal zijn werk kan doen. Apollinaire behoort tot de categorie poeta vates. Een dichter-ziener die een voorspellende kracht toewijst aan zijn gedichten. Dat is voor Apollinaire ook de echte avant-garde: kunstenaars die voorvoelen, voorspellen en nieuwe vormen creëren.

    In zijn zoektocht naar nieuwe vormen experimenteerde Apollinaire ook volop met het beeldgedicht. Een aantal gedichten in Calligrammesnemen op typografische wijze figuratieve vormen aan. Hij noemde ze vers figurésof idéogrammes lyriques. In deze nieuwe bloemlezing zijn enkele van deze typografische experimenten opgenomen en zijn door uitgever en letterexpert Marc Vleugels nauwgezet gereconstrueerd in de Nederlandse vertaling. De Calligrammeswas van grootse invloed, en ook in het Nederlandse taalgebied had de bundel markante invloed. Enkele jaren na de publicatie ervan zou Paul van Ostaijen onder invloed van Apollinaire ook experimenteren met beeldgedichten in Bezette Stad (1921). Maar denk ook aan onze naoorlogse poëzie, er zijn tal van dichters die verwijzen naar het werk van Apollinaire: denk bijvoorbeeld aan het experiment van Lucebert en aan de visuele poëzie van Paul De Vree. Of denk aan Hugo Claus met zijn gedicht Apollinaire revisited of aan Benno Barnard in zijn openingsgedicht van het relatief recente Krijg nou de lyriek (2011).

    Apollinaire staat ook bekend als oorlogsdichter. Net zoals de Italiaanse futuristen zag hij in oorlog een motor van vernieuwing, het einde van een verdorven maatschappij. Hoewel niet geboren als Fransman, vocht hij voor zijn adoptieland Frankrijk. In 1916 maakte een granaatscherf in zijn hoofd een einde aan zijn verblijf aan het front en niet veel later aan zijn leven. Zijn oorlogsgedichten zijn geen klassieke war poems die inzoomen op het ellendige lot van de soldaat, maar esthetiseren het geweld als een spektakel.

    Tenslotte mogen we Apollinaire ook niet vergeten als dichter van de liefde. De liefdesgedichten aan Lou of Madeleine maken geen deel uit deze bloemlezing, en toch is de liefde overal aanwezig in zijn poëzie, verpersoonlijkt in een begeerde vrouw, exploderend in de ervaring van het nu- moment.

    Met Het raam gaat open als een sinaasappel voegt uitgeverij Vleugels weer een relevant werk toe aan haar reeks Franse literatuur. In elk welluidend vertaald gedicht proef je de vernieuwende glorie van de honderd jaar geleden overleden Apollinaire. En dat is zowel een verdienste van de dichter als van de vertaalster.

    UitgeverVleugels
    Jaartal2017
    RecensentMichaël Vandebril
    Editie2018-1