Recensies

  • Vogelwater

    Elly de Waard
    Vogelwater

    Kleine fenomenologie van een huis, van een mens

    Er is een verschil tussen het specifieke en het persoonlijke. Wat specifiek is kan het algemene in zich vasthouden, kan het omgooien en in een nieuw licht werpen. Het particuliere stelt zich teweer tegen die veranderende werking, wenst zich er verre van te houden, trekt zich het liefste terug in de eenzaamheid, het private.

    Vogelwater, domein van dichters van Elly de Waard is vooral een persoonlijk boek. Een autobiografie van een mens, van een dichterschap, in het licht van een huis, een tuin en een bos. Veel in het boek is persoonlijk en particulier, voornamelijk de moeite waard voor biografisch geïnteresseerde liefhebbers van het werk van De Waard. De bescheiden keuze uit eigen werk, die het boek ook is, wordt aangekleed met verhalen uit de geschiedenis van De Waard en haar huis inclusief, vaak fraaie, foto’s van het huis en de omgeving van de hand van Frederique Masselink-Van Rijn.

    Het huis als gedefinieerd door haar bewoner en vice versa. Vanuit filosofisch oogpunt mag je vaststellen dat het hier een oefening in fenomenologie betreft: een onderzoek naar hoe de omgeving en de daarin rondwandelende mens elkaar wederzijds definiëren. ‘Ik kan niet zonder Hem/ Hij zonder mij niet zijn’, dichtte de mysticus Angelus Silesius (in de vertaling van Gerard Reve). Niet voor niets was Heidegger, grondlegger van de fenomenologie, zo geïnteresseerd in de mystiek: de wederkerige afhankelijkheid vormt de kern van diens oeuvre. In de korte tekst Der Feldweg zet Heidegger dit gegeven nog eens uiteen aan de hand van een landweggetje dat hij zijn leven lang bewandelde. Het is een tekst die door lijkt te echoën in Vogelwater.

    Interessant wordt de omschrijving van die wederkerigheid vooral als die niet zozeer in het persoonlijke getrokken wordt, maar een omgang probeert te vinden met het specifieke. Soms gebeurt dat in de poëzie van Elly de Waard. Voorin het boek treffen we bijvoorbeeld het volgende gedicht:

    Doornvlak bij mist

    Mist dwingt de blik tot dichterbij,
    maakt het nabije opdringerig en dreigend.
    De roerloze bezieling van het kleine
    wordt door de mist vergroot en ingelijst.
    Precieze groei verwildert, wordt ruig
    ondanks zijn scherpte, de laagste halmen buigen,
    toppen bewegen niet.

    Het gedicht is gehaald uit de debuutbundel Afstand die verscheen in 1978, vijf jaar na haar verhuizing naar het landhuis in Bergen. Het laat zien hoe krachtig het particuliere kan werken als een visie-veranderend moment. Veeleer dan een definitie van het fenomeen ‘mist’ op zichzelf, toont het in prachtige, trefzekere zinnen hoe dat fenomeen het blikveld op hetgeen het omhult fundamenteel verandert en afdwingt dat die omgeving, en de verhouding daartoe van de erin ronddwalende mens, anders worden gedefinieerd. Wat ongevaarlijk was, is nu ‘opdringerig en dreigend’. Wat nauwelijks zichtbaar was, ‘de roerloze bezieling van het kleine’, wordt nu ‘vergroot en ingelijst’. Wat eerst verfijnd en precies leek, wordt wild en ruig. Knap is de slotzin, waarin een kwaliteit (het bewegen van toppen) als in een definitie ontkend wordt. Dit is natuurlyriek die, als de lezer bereid is het toevallige als specifiek en bepalend voor het algemene te accepteren, hier en daar verontrustende vormen aanneemt.

    Helaas hebben veel van de geciteerde gedichten in Vogelwater deze kwaliteit niet. Vaak dreigen ze in het particuliere te vervallen, net als veel beschrijvingen van het huis. Dat neemt niet weg dat er iets uiterst sympathieks schuilt in het schrijven van een cross-over tussen de geschiedenis van een huis en een autobiografie van een daarin wonende dichter. Het huis, de leefomgeving, is bepalend geweest in het leven van De Waard. Het kan daarmee een aardige bijlage vormen bij een vast nog eens te verschijnen verzameling van haar dichtwerk. Jammer is het dan wel dat hierin de genderpolitieke dimensie in haar werk haast volledig ontbreekt. Maar ik zie ook wel potentie in een persoonlijkfenomenologische beschouwing daarop. Afwachten of het daar nog eens van komt.

    UitgeverHarmonie
    Jaartal2012
    RecensentMatthijs Ponte
    Editie2013-1